Δημοκαθαρεύουσα και Καθαρή Δημοτική στα Νομικά

ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΡΜΠΑΤΣΗΣ
Δικηγόρος Α.Π.

Δημοκαθαρεύουσα και Καθαρή Δημοτική στα Νομικά

Όπου δεν υπάρχει γνήσιο ταλέντο,
υπάρχει εμβρίθεια...
[Γιώργος Ιωάννου – Ο της φύσεως έρως]

         Ο νομικός -όπως κι ο Νόμος- αποστρέφεται τα κενά. Και τα καλύπτει, όταν του τύχουν, ερμηνευτικώς. Δηλαδή, κατά την κρίση του. Με τον ίδιο τρόπο, εκ των ενόντων, καλύπτει και τα κενά της γνώσης του. Και μάλιστα, με ύφος αυθεντικό, κατά την επαγγελματική του πραχτική. Και επειδή, κατά τοπική παράδοση, η αυτοπεποίθηση γοητεύει, γι' αυτό κι ο νομικός πείθει. πρώτα τον καθρέφτη του κι ύστερα τους υπό -και περί- αυτόν. Και ας βροντάνε κι ας αστράφτουν οι ειδικοί. εμείς, εδώθε, υψώσαμε δικό μας μπαϊράκι!

         Ένας ακαδημαϊκός, ο ομότιμος Καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, Αγαπητός Τσοπανάκης, παρατηρούσε το 1988 [1] σε μιαν απ’ τις πολλές μελέτες του για τη Δημοτική: "Τυπώνονται τώρα πια και στις εφημερίδες και στη νομοθεσία και στις δικαστικές αποφάσεις και στην επιστήμη κείμενα που παρουσιάζουν δύο όψεις: από τη μια μεριά, μιαν καλογραμμένη -γραμματικά και συντακτικά- Δημοτική, που είναι όμως δύσκολη ή και ακατανόητη και στον μέσο ακόμα αναγνώστη εξαιτίας της λεξιακής της περιουσίας. και από την άλλη, μιαν απροσδιόριστη Καθαρεύουσα, που νομίζει ότι κινείται επάνω σε τροχιές Δημοτικής, με επιδεικτική ή αφρόντιστην ανάμειξη στοιχείων κάθε γλωσσικής μορφής και ηλικίας, από αυτά ακριβώς που η ιστορική πορεία της γλώσσας μας έδιωξε από το σώμα της, γιατί δεν μπορούσαν να ενταχθούν στις αναλογικές, εξομαλυντικές κινήσεις της". Να πώς μας είδαν οι φιλόλογοι!

         Πάλι καλά. χάρη μας έκανε, τότε τουλάχιστο, ο σοφός Καθηγητής. Για να καταφέρεις να γράψεις δυσνόητη, αλλά σωστή, Δημοτική, δεν αρκεί πως είσαι νομικός. πρέπει να 'σαι φιλόλογος, και μάλιστα δεινός. Ακούστε έναν: "Όπως, λοιπόν, σε μια ανεπίμεικτη γλώσσα, στοιχεία ομοιογενή μπορεί να φαίνονται παράταιρα, ατάσθαλα και ανοίκεια, και ως συνονθύλευμα να αγκυλώνουν τη ροή του λόγου και να ακυρώνουν τη μουσικότητά του (όταν μάλιστα συμβαίνει η όλη πράξη να μην υποβαστάζεται από κάποιο αξιόλογο βάθος και πάθος), έτσι και στοιχεία ετερόκλητα, ως προερχόμενα από διάφορες γλωσσικές μορφές (ιδιωματικά, λόγια, αρχαιόκλιτα, νεόκλιτα, νεόπλαστα, υβρίδια, ακόμα και ιδιόλεκτα), είναι δυνατό να αποκτούν ενότητα και ομοιογένεια, ως δεδομένα ενός εγχειρήματος το οποίο, υπερβαίνοντας την πρωτοβάθμια ανομοιομορφία τους, τα πραγματοποιεί οργανικά μέσα στην εκφραστική ολότητα του έργου, στο βαθμό που και το τελευταίο γίνεται έργο νοήματος και δημιουργίας και ανοίγεται σε θέαση του κόσμου και αλήθεια προσωπική". Τι "λεξιακή περιουσία", πραγματικά! Αλλά και πόσο ανοικονόμητη! Συγκρίνετέ την με τη δροσερή γλώσσα ενός ασπρομάλλη -όλοι τόν παρακολουθούσαμε κάποτε στα τηλεοπτικά του "Πεντάλεπτα"- ομότιμου, επίσης, Καθηγητή της Μεσαιωνικής Ελληνικής Φιλολογίας στο ανεξάντλητο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, του ακαδημαϊκού Εμμανουήλ Κριαρά: "Ειπώθηκε πολλές φορές ότι τη γλώσσα δεν τη συγκροτεί ένας κατάλογος από λέξεις. γλώσσα είναι ο τρόπος με τον οποίο οι λέξεις συναρμολογούνται αναμεταξύ τους, ο τρόπος με τον οποίο συντάσσονται στο λόγο. Η πρώτη, λοιπόν, συμβουλή είναι: να κατασκευάζουμε, προπαντός, δε λέω αποκλειστικά, αλλά προπαντός, κύριες προτάσεις, όχι εξαρτημένες. Έτσι, και το νόημα που θέλομε να ανακοινώσομε το καταλαβαίνει ευκολότερα ο αναγνώστης ή ο ακροατής" [2].

         Ας έρθουμε όμως στην περίπτωση που κυρίως μας αφορά, τους νομικούς: της δημοτικίζουσας καθαρευούσης ή Δημοκαθαρεύουσας αν προτιμάτε. Κι ας αντιγράψουμε απ’ τη νομολογία: "Η σύμβαση αυτή ιδρύει, όπως κάθε σύμβαση, από μόνη την ενοχική υποχρέωση εκπληρώσεως της απαιτήσεως που αναγνωρίστηκε, εφόσον συντρέχουν οι κατά νόμο προϋποθέσεις, οι οποίες συνίστανται στην αναφερομένη σε ορισμένη σχέση δήλωση βουλήσεως του αναγνωρίζοντα με πρόθεση υποχρεώσεις, απευθυνομένη σ' εκείνον που με την αναγνώριση αποκτά δικαίωμα και στην από μέρους του τελευταίου αποδοχή της δηλώσεως". Εδώ η γραμματική είναι, ας πούμε, της Δημοτικής. η σύνταξη όμως καθαρευουσιάνικη. Υπάρχει, πάντως, και παραλλαγή: "Γεννάται δε υπέρ τούτου, για την όλη, εκ της παράνομης παραλείψεως, και τη μέλλουσα προβλεπτή ζημία του, αξίωση αποζημιώσεως -υποκείμενη σε παραγραφή, με έναρξη την από τις κατωτέρω αναφερόμενες διατάξεις, αναλόγως του χρόνου γενέσεως της αξιώσεως, προσδιοριζόμενη- όταν εκδηλωθεί η ζημιογόνος γι' αυτόν ιδιότητα της παράνομης παραλείψεως, υπό τη μορφή οποιασδήποτε, θετικής ή αποθετικής ζημίας". Εδώ η σύνταξη δεν παύει να 'ναι καθαρευουσιάνικη, αλλά κι η γραμματική ελάχιστη σχέση διατηρεί με τη Δημοτική. δεν είναι παρά μιχτή. Και να, τώρα, δεύτερη παραλλαγή: "Είχε υποχρέωση από τη σύμβαση η από προηγούμενη αυτού (αποσιωπούντος) ενέργεια". Και τρίτη: "συζήτησης γενόμενης". Τέταρτη και φαρμακερή: "δικάζει παρόντα του κατηγορουμένου" [3]. Και να πεις πως δεν υπήρξαν βοηθήματα [4] για μιαν υποφερτή Δημοτική!!!

         Δε χρειάζεται σοφία για να καταλάβεις πως τούτα τα σεβαστά αποσπάσματα είναι άσχετα μ' αυτό που λέμε "σωστή""στρωτή"- Δημοτική. Το ζήτημα είναι τι θα τους αντιτάξουμε και πώς θα διορθώσουμε το κακό. Λοιπόν, πάλι θα καταφύγω στους βετεράνους του Δημοτικισμού. Διαβάστε εδώ καθάρια Δημοτική: "Το παρακάτω άρθρο 5 μιλά για τα εγκλήματα που τιμωρούνται στη Γερμανία, με όλο που έγιναν στο εξωτερικό. Είναι καθαρότερο και συστηματικότερο, μπορεί να πει κανείς, από το αντίστοιχό του άρθρο 4 του σημερινού νόμου. Είναι και πλουτισμένο γιατί ορίζει λ.χ. πως η Γερμανία τιμωρεί εκείνον που και στο εξωτερικό ακόμα κάνει εμπόριο παιδιών ή γυναικώνε [§5 ά. 5], πως τιμωρούνται τα εγκλήματα εναντίον Γερμανών υπαλλήλων του εξωτερικού, τα σχετικά με την υπηρεσία τους [§5 άρ. 2] κτλ [...] Το τονίζω το άρθρο αυτό γιατί είναι απαράλλαχτο σχεδόν με το άρθρο 2 εδ. 1 του 1919 και μας αφήνει με την ίδια παλιά απορία. γίνεται δηλ. το παράξενο: αν συντρέχουνε δύο Γερμανικοί νόμοι, να εφαρμόζεται ο ελαφρότερος, αν συντρέχουν ένας Γερμανικός κ' ένας ξένος, να εφαρμόζεται πάντα ο Γερμανικός κ' αν ακόμη ο ξένος είναι ο ελαφρότερος. Τη συνέπεια αυτή δεν ξέρουμε κάτι που να τη δικαιολογεί και γι’ αυτό δε μας φαίνεται νομικά πετυχημένη η διάταξη του άρθρου 6 [...] Και τώρα πάλι τα πράγματα είναι λίγο αντιφατικά. Αιτία είναι το ότι μ’ άλλη βάση ρυθμίζονται τα σχετικά με τον τόπο και μ' άλλη τα σχετικά με το χρόνο, που γίνεται το έγκλημα, έτσι που συχνά μπορούμε να πέσουμε σε λογικό αδιέξοδο. Αν λ.χ. κάποιος εχτύπησε στις 20 του Μάη στο Μόναχο ένα ταξιδιώτη κ' αυτός έπαθε αιμορραγία στις 21 στη Λιψία και πέθανε στις 22 στο Βερολίνο, τότες, αν εφαρμόσουμε το εδ. 1 του άρθρου 9 θα βγάλουμε το συμπέρασμα πως το έγκλημα έγινε και στο Μόναχο, δηλ. στις 20 και στη Λιψία, δηλ. στις 21 και στο Βερολίνο, δηλ. στις 22' αν εφαρμόσουμε όμως το εδ. 2 του ίδιου άρθρου θα βγάλουμε αντίθετο συμπέρασμα, πως δηλ. το έγκλημα έγινε μόνο στο Μόναχο! Σωστός παραλογισμός, μα που μπορεί να μην έχει και μεγάλη σημασία για την πράξη, που δεν πολύ-εξετάζει πάντα την απόλυτη λογική. Τα άρθρα 10 και 11 αφιερώνονται στην ορολογία. Έξοχη ιδέα!".

         Να πώς μπορεί ένα νομικό κείμενο να γίνει όχι μόνο κατανοητό, μα και γλαφυρό ακόμα! Ανήκει στον ποινικολόγο Βάσο Βλαβιανό [5]. Γράφτηκε στα 1925 -σε μονοτονικό. φανταστείτε τόλμη!- και το αποσπώ από τη συλλογή "Δύο πρωτοποριακές μελέτες" [6] που παρουσίασε εδώ και τριάντα σχεδόν χρόνια με συναρπαστικό, όπως πάντα, εισαγωγικό σημείωμά του ο άλλος μεγάλος πρωτοπόρος, ο δικηγόρος Χριστόφορος Χρηστίδης. Για ποιο λόγο, όμως, το νεανικό αυτό δημιούργημα των 82 τώρα χρόνων καταφέρνει να μεταδίνει τις ιδέες του με ταχύτητα απλησίαστη για τα σημερινά κείμενα; Μα γιατί γράφτηκε απλά, σα λόγος προφορικός. Γιατί είναι δημοτικό στη γλώσσα και στο ύφος. Μετρήστε τα κοσμήματά του:
         1. Μικρές προτάσεις, μικρές περίοδοι.
         2. Μόρια και εκφράσεις της απλής κουβέντας.
         3. Επιφωνήματα [και θαυμαστικά!].
         4. Καταλήξεις λαϊκές, ακόμα και σπιτίσιες [γυναικώνε].
         5. Καλή διάθεση [και μια πρέζα χιούμορ!].
         6. Σύνταξη δημοτική.
         7. Λέξεις όσο γίνεται πιο γνωστές.
         8. Προσωπικός τόνος συνδιάλεξης με τον αναγνώστη.
         9. Αντί για ουσιαστικά, ρήματα. Ρήματα!
         10. Αποσυμφόρηση των ιδεών. κάθε μια στον τόπο της.

         Ξέρω, καλέ μου, που με ακολούθησες ως εδώ, πως ξενίζει το γραφτό μου μέσα στο σημερινό Παράδεισο της νομικής σοφίας. Όμως, πού στηρίζεται η σοφία αν όχι στη δίψα για τελειότητα; Και τι άλλο σου προτείνω για συμπαραστάτη αν όχι τον άγιο πόθο και το πάθος για την τελειότητα. το ρωμέικο μεράκι; Τούτος ο δαίμονας -το μεράκι- μόνο αυτός μπορεί να μας διορθώσει. Ετούτος θα σμιλέψει τη φράση, θα διαλέξει τον όρο, θα γλυκάνει το ύφος, θα τορνέψει τον τύπο. Έμπα στο σπουδαστήρι τ' αψηλό του γλωσσολόγου και δες τον πώς δούλευε τα νομικά: Διάβασε το Βασίλειο Φόρη -τον ποτέ Διευθυντή του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης- καθώς διόρθωνε στη δημοτική τη δημοτική του σημαδιακού εκείνου Νόμου 1329/1983 [για την ισότητα των δύο φύλων] [7]. Εκεί να δεις λεπτοδουλειά και γνώση! Εκεί να δεις μεράκι και χιούμορ, κέφι και λεβεντιά!

         Μα όλα τα τιμημένα που σου αράδιασα ονόματα, όλα διακρίθηκαν στην τέχνη τους κι όλα ξεχείλισαν μεράκι και καημό. Μικρή η ζωή, τα χρόνια δε μας φτάνουν! Λευτέρωσε το θείο φως που κρύβεις μέσα σου, διαβάτη, και καταύγασε το σκοτάδι, όσο προλαβαίνεις. Σύνδεσε την καρδιά σου με την πένα σου! Δεν αξίζει αλλιώτικα η ζωή. Γιατί, όπως διαλαλούσε ο μέγας μύστης του λαϊκού λόγου, ο Γιώργος Βαλέτας [8]:

Όποιος δεν είναι μερακλής
του πρέπει να πεθάνει,
γιατί σε τούτο τον ντουνιά
άδικα τόπο πιάνει.
Δημοσίευση πρώτης μορφής στο ΝοΒ 1989 [37], 1006

-----------------------------------------------------------------------------------

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. "Προβλήματα της Δημοτικής – Γραπτή και προφορική μορφή" [περιοδικό "Ευθύνη" Ιουλίου 1988, σ. 322]
2. "Τα Πεντάλεπτά μου στην ΕΡΤ και άλλα γλωσσικά", Θεσσαλονίκη, 1987, σ. 44
3. Συναρπαστικό κλισεδάκι, το τελευταίο, χάρισε πολύτιμη έμπνευση στον πρωτοδίκη Αργύριο Σταυράκη για να συνθέσει μια "συμβολή στη σωστή χρήση της δημοτικής" [ΝοΒ 37.222 επ.]
4. Ας αναφέρω μερικά, της εποχής των πρώτων ενθουσιασμών: Α] Για τους βιαστικούς: Υπουργείου Δικαιοσύνης, Καθιέρωση της Δημοτικής στη δικαστική και συμβολαιογραφική πράξη, έκδ. Εθνικού Τυπογραφείου, Αθήνα, 1982' Δ.Σ.Α., Υποδείγματα δικογράφων στη δημοτική γλώσσα, Αθήνα, 1983. Πώς θα καθιερωθεί η δημοτική γλώσσα στα νομικά κείμενα – Συμπεράσματα της αρμόδιας Επιτροπής [ΝοΒ 34.988 επ.]. Για την ορθότερη διατύπωση των δικαστικών αποφάσεων – κανόνες της Επιτροπής για την καθιέρωση της Δημοτικής [ΕλλΔνη 1988.234 επ.]’. Β] Για τους πιο επίμονους: Το τρίπτυχο του Εμμ. Κριαρά. Δηλαδή: Άρθρα και σημειώματα ενός Δημοτικιστή, έκδ. Ι.Δ.Κολλάρου και Σιας Α.Ε. [1979]. Η σημερινή μας γλώσσα – μελετήματα και άρθρα, έκδ. Μαλλιάρης – Παιδεία [1984]. Τα Πεντάλεπτά μου στην ΕΡΤ και άλλα γλωσσικά, ό.π. (σημ. 2). Επίσης: "Μεσεβρινού" [Αντώνη Μυστακίδη, Καθηγητή Πανεπιστημίων στη Σουηδία], Σωστή Δημοτική, έκδ. Τα τετράδια του Ρήγα, Θεσσαλονίκη, 1978 [για ιδεολόγους δημοτικιστές]. Θ. Καρζή, Τα σωστά Ελληνικά, έκδ. Φιλιππότη, Αθήνα, 1986 [για δημοτικιστές της ρουτίνας]. Γ] Για ρομαντικούς αρχειοδίφες: Νίκου Μπαρμπάτση, Η Δημοτική στο δικόγραφο [ΝοΒ 27.1395 επ.]
5. Όπως μας πληροφορεί ο Γιάννης Κορδάτος [Ιστορία του Γλωσσικού μας Ζητήματος, Αθήνα, 1943, σ. 231, σημ. 1], "το Βλαβιανό, επειδή ήταν δημοτικιστής, η πλειοψηφία της Νομικής Σχολής δεν τον έκανε ούτε υφηγητή". Και, όπως ήταν η παράδοση, τις ικανότητές του άλλη χώρα τις εκμεταλλεύτηκε. Στις 2.5.1977, κατάλευκο και σπινθηροβόλο, τον απολαύσαμε να αναπτύσσει στην αίθουσα του Δ.Σ.Α. σαν θέμα του "Το Γλωσσικό Ζήτημα χθες και σήμερα". Ήτανε πια Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης!
6. Έκδοση της "Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας». Περιλαμβάνει δύο μελέτες του Βλαβιανού στη δημοτική: "Από τη μεταρρύθμιση του Ποινικού Δικαίου στη Γερμανία" και "Το έργο και η συστηματική ταξινόμηση των ποινικών επιστημών". Το παράθεμα είναι από την πρώτη [σ. 16-17]
7. "Σύνταξη ρηματική και σύνταξη ονοματική στα νομικά κείμενα [τα αφηρημένα ουσιαστικά]" [Επιστημονική Επετηρίδα Αρμενόπουλου 1988, σ. 171-182]
8. "Το μεράκι". Από τη συλλογή δοκιμίων του "Της Ρωμιοσύνης" [έκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1982], σ. 153 επ.

Τελευταία Νέα

Θέματα Εξετάσεων
14:51
12/12/19
Στην παρούσα θα βρείτε τις σημειώσεις Γενικού Μέρους Ουσιαστικού Ποινικού Δικαίου των συναδέλφων κ...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
14:51
12/12/19
Στην παρούσα θα βρείτε τις σημειώσεις Γενικού Μέρους Ουσιαστικού Ποινικού Δικαίου των συναδέλφων κ...
Ανακοινώσεις ΔΣΑ
17:56
11/12/19
Ψηφίσθηκε στη Βουλή το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Υγείας με τίτλο «Κατεπείγουσες ρυθμίσεις...
Ανακοινώσεις Δικαστηρίων
15:20
11/12/19
Συνημμένο θα βρείτε στην παρούσα τον κατάλογο των συμμετεχόντων στις προσεχείς εξετάσεις. 
Εκδηλώσεις
12:17
09/12/19
Στην παρούσα ανακοίνωση θα βρείτε συνημμένο το πρόγραμμα του συνεδρίου, το οποίο θα πραγματοποιηθεί...
Ανακοινώσεις ΔΣΑ
19:32
05/12/19
Ενημερώνουμε τους συναδέλφους ότι προωθήθηκε σήμερα από τον Υπουργό Δικαιοσύνης νομοθετική ρύθμιση...
Θέματα Εξετάσεων
19:38
04/12/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
19:38
04/12/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...
Θέματα Εξετάσεων
18:43
03/12/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
18:43
03/12/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...