Πολιτική Εξουσία και Δικαστικός Ακτιβισμός

[center][size=14][b]Πολιτική Εξουσία και Δικαστικός Ακτιβισμός[/b][/size][/center]

[i][b][size=12]του Αλεξάνδρου Απ. Μαντζούτσου*[/size][/b][/i]

Σύμφωνα με την παραδοσιακή γαλλική θεωρία της διάκρισης των εξουσιών (separation des pouvoirs), όπως αυτή είχε διαμορφωθεί από τον Γάλλο φιλόσοφο Montesquieu («Περί του Πνεύματος των Νόμων», 1748) και εφαρμόστηκε στην πράξη μετά την επικράτηση της Γαλλικής Επανάστασης (1789), ο δικαστής εφαρμόζει τον νόμο, είναι το «στόμα του νόμου» (la bouche de la Loi), χωρίς όμως να έχει αρμοδιότητα ούτε καν να ερμηνεύει τον νόμο. Η ερμηνεία του νόμου ανήκε στην αρμοδιότητα της νομοθετικής εξουσίας. Κάθε φορά, λοιπόν, που ο δικαστής αντιμετώπιζε οποιαδήποτε ερμηνευτική δυσχέρεια, ήταν υποχρεωμένος να παραπέμπει το σχετικό ζήτημα στην Γαλλική Εθνοσυνέλευση, ώστε η τελευταία να αποφαίνεται «αυθεντικώς» περί του αληθινού νοήματος του. Αυτός ο τρόπος απονομής της δικαιοσύνης (ερμηνεία του νόμου από την νομοθετική εξουσία – εφαρμογή του νόμου από την δικαστική εξουσία) ήταν απόρροια της δυσπιστίας των Επαναστατών απέναντι στους δικαστές, τους οποίους θεωρούσαν τμήμα της εξουσίας του «παλαιού καθεστώτος» (ancient regime). Από αυτήν την δυσπιστία απέναντι στον τρόπο απονομής της δικαιοσύνης κατά την διάρκεια ισχύος του αριστοκρατικού κοινωνικοπολιτικού συστήματος (14ος – 18ος αι.) προέκυψε άλλωστε και η ίδια η αρχή της διάκρισης των εξουσιών.

Νέες προσεγγίσεις, ωστόσο, θέτουν τη δικαστική εξουσία σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο. Ιδίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η «πολιτική» δύναμη των δικαστών ολοένα και αυξάνει σε βάρος της δύναμης της πολιτικής - νομοθετικής και εκτελεστικής - εξουσίας. Σήμερα, μάλιστα, κατά την ερμηνεία και εφαρμογή των κανόνων δικαίου, οι δικαστές δεν διστάζουν να προχωρούν και πέρα από το πνεύμα του νόμου (δικαστικός ακτιβισμός), ερμηνεύοντας τους κανόνες δικαίου με βάση κάποιον υποτιθέμενο «σκοπό» του νόμου (αντικειμενική-τελολογική ερμηνεία) ακόμα κι αν προκύπτει σαφώς διαφορετική βούληση του νομοθέτη (υποκειμενική-ιστορική ερμηνεία) ή δικάζοντας π.χ. επί τη βάσει υποτιθέμενων «γενικών αρχών του δικαίου», τις οποίες «ανακαλύπτουν» ή «διαπλάθουν» ad hoc οι ίδιοι. Ένα άλλο παράδειγμα της αύξησης της «πολιτικής» δύναμης της δικαστικής εξουσίας είναι η ίδρυση και λειτουργία συνταγματικών δικαστηρίων, τα οποία είναι αρμόδια να ελέγχουν την συνταγματικότητα των κανόνων δικαίου που ψηφίζει η Βουλή και εάν οι αντίστοιχοι κανόνες δικαίου κριθούν αντισυνταγματικοί παύουν να ισχύουν έναντι όλων και εκβάλλονται από την έννομη τάξη. Σε κάθε περίπτωση, είτε πρόκειται για αποφάσεις συνταγματικών δικαστηρίων είτε για αποφάσεις άλλων ανωτάτων δικαστηρίων, είτε κρίνεται η συνταγματικότητα νόμων είτε η νομιμότητα διοικητικών πράξεων, η πολιτική εξουσία κατά κανόνα «υποχωρεί» μποροστά στις δικαστικές αποφάσεις και συμμορφώνεται αναλόγως.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της σύγχρονης συνταγματικοπολιτικής πραγματικότητας είναι ότι το Σύνταγμα έχει αναγνωριστεί ως άμεση πηγή κανόνων δικαίου με αυτοτελές κανονιστικό περιεχόμενο και ρυθμίζει πλέον όχι μόνο τις σχέσεις κράτους και ιδιώτη αλλά και τις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών (τριτενέργεια). Επίσης, το κανονιστικό περιεχόμενο των σύγχρονων συνταγμάτων μπορεί να γίνεται αντικείμενο επίκλησης και χρήσης από τους ίδιους τους ιδιώτες, κάτι που αναβαθμίζει τον ρόλο του δικαστή ως προστάτη των δικαιωμάτων του ανθρώπου καθιστώντας παράλληλα μη-ικανοποιητική την θεωρία της διάκρισης των εξουσιών. Η αύξηση της πολιτικής δύναμης των δικαστών προκύπτει και από το γεγονός ότι τα δικαστήρια καλούνται συχνά να επιλύσουν ζητήματα μείζονος πολιτικής σημασίας ή ευρύτερου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Ας εξετάσουμε, επί παραδείγματι, τις παρακάτω δύο αποφάσεις του Ομοσπονδιακού Δικαστήριου των Η.Π.Α. (Supreme Court of the United States): α) Roe vs. Wade, σχετικά με το δικαίωμα στην άμβλωση. Το δικαστήριο είπε ότι, τους πρώτους μήνες της κύησης, η γυναίκα έχει δικαίωμα να αποφασίσει η ίδια αν θα κρατήσει ή όχι το έμβρυο καθώς είναι η εγκυμοσύνη στο στάδιο αυτό εμπίπτει στην ιδιωτική της σφαίρα (προστασία της ιδιωτικής ζωής). Στο δεύτερο και στο τρίτο τρίμηνο, όμως, δύναται να επεμβαίνει το κράτος το οποίο αφενός μεν πρέπει να διαθέτει κέντρα υγείας και άλλα αναγκαία ιδρύματα αφετέρου δε να έχει και συγκεκριμένες απαιτήσεις απέναντι στην γυναίκα που κυοφορεί (δικαίωμα του κυοφορούμενου στη ζωή). Στη συγκεκριμένη υπόθεση, λοιπόν, το δικαστήριο αποφάσισε κυριαρχικά για το δικαίωμα στη ζωή και είπε κάτι που το Ομοσπονδιακό Σύνταγμα των Η.Π.Α. δεν ορίζει ρητά. Γιατί, όμως, αυτό να το αποφασίζουν οι διορισμένοι δικαστές αντί της των πολιτικών οργάνω του κράτους, που διαθέτουν άμεση λαϊκή νομιμοποίηση; β) Bush vs. Gore, σχετικά με την Προεδρία των Η.Π.Α. Στην πρόσφατη αυτή απόφαση, το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο των Η.Π.Α. αποφάσισε κατά πλειοψηφία να σταματήσει η επανακαταμέτρηση των ψήφων στην Φλόριντα, κρίνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο οριστικά το αποτέλεσμα των αμερικανικών προεδρικών εκλογών υπέρ του υποψηφίου των ρεπουμπλικανών George W. Bush.

Στην ελληνική συνταγματικοπολιτική πραγματικότητα, ως παραδείγματα δικαστικού ακτιβισμού θα μπορούσαν, μεταξύ άλλων να αναφερθούν τα εξής: α) ΣτΕ 2152/1993 (Ολομ.), στην οποία το δικαστήριο αρνήθηκε να εφαρμόσει τον Ν. 2145/1993 περί ανακατανομής των αρμοδιοτήτων του Συμβουλίου της Επικρατείας μεταξύ των διαφόρων σχηματισμών του, κρίνοντάς τον ως αντισυνταγματικό και συνεχίζοντας να εφαρμόζει στην εσωτερική οργάνωση και λειτουργία του το προϊσχύον νομικό καθεστώς, με μία αιτιολογία που πραγματικά αξίζει να μελετηθεί, και β) οι πολυάριθμες αγωγές δικαστικών λειτουργών κατά του Ελληνικού Δημοσίου με τις οποίες διεκδικούν την μισθολογική τους εξομοίωση με τους «αντίστοιχους» (;) λειτουργούς της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, αγωγές τις οποίες δικάζουν κατά βάση οι ίδιοι - αν και πλέον, μετά τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001 αρμόδια είναι όχι τα τακτικά διοικητικά δικαστήρια αλλά το Ειδικό Δικαστήριο των άρθρων 88 παρ. 2 και 99 του Συντάγματος - και τις οποίες κάνουν συνήθως δεκτές (βλ. π.χ. Ειδ.Δικ. 13/2006), με μία αιτιολογία η οποία, επίσης, αξίζει να μελετηθεί.

Κατόπιν τούτων, αναρωτιέται κανείς ποια μπορεί να είναι η εξέλιξη αυτής της κατάστασης. Κάποια στιγμή η πολιτική εξουσία δεν δύναται παρά να αντιδράσει, αν και, από την άλλη πλευρά, η δικαστική εξουσία πολύ δύσκολα θα δεχτεί οποιαδήποτε απόπειρα περιορισμού της «πολιτικής» της δύναμης. Ακόμα όμως κι αν η αντιπροσωπευτική δημοκρατία οδηγηθεί εξ αυτού του λόγου σε κρίση, το Κράτος των Δικαστών θα αναγκαστεί τελικά να υποχωρήσει και να υποταχθεί στο Κράτος Δικαίου, καθώς, σε τελική ανάλυση, «όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα» (άρθρο 1 παρ. 3 του Συντάγματος). Και ο κανόνας αυτός έχει αξία γιατί δεν είναι μόνο νομικός. Είναι και κανόνας ο οποίος εκφράζει την ίδια την συνταγματικοπολιτική πραγματικότητα, που είναι άλλωστε και το πραγματικό θεμέλιο του σύγχρονου δημοκρατικού πολιτεύματος. Το Σύνταγμα ορίζει ότι «η νομοθετική εξουσία ασκείται από τη Βουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας» (άρθρο 26 παρ. 1 του Συντάγματος), όχι από τους δικαστές. Η πολιτική εξουσία υποχωρεί μπροστά στη δικαστική εξουσία, μόνο όμως επειδή η ίδια έχει κατ’ αυτόν τον τρόπο αυτοδεσμευθεί. Αν όμως τα πράγματα οδηγηθούν κάποτε στα άκρα, είναι αναμενόμενο ότι η δικαστική εξουσία δεν θα είναι εκ των πραγμάτων σε θέση να αντιταχθεί στην πολιτική εξουσία, που είναι άλλωστε και η μόνη εξουσία η οποία διαθέτει ταυτόχρονα άμεση λαϊκή νομιμοποίηση αλλά και την πραγματική πολιτική δύναμη μέσα στο κράτος.

-------------------------------
[i]Ασκούμενος Δικηγόρος, Μεταπτυχιακός Φοιτητής Δημοσίου Δικαίου Πανεπιστημίου Αθηνών.[/i]

Τελευταία Νέα

Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
18:24
15/11/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...
Εκδηλώσεις
22:20
14/11/19
Στο πλαίσιο του Κέντρου Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης, ΚΕΔΙΒΙΜ του ΑΠΘ, το Εργαστήριο Μελέτης...
Εκδηλώσεις
10:15
14/11/19
Με χαρά σας προσκαλούμε στο 1ο Διεθνές Φορολογικό Συνέριο, με θέμα «Επιχειρηματικότητα και...
Ανακοινώσεις ΔΣΑ
17:28
12/11/19
ΥΠΟΒΟΛΗ ΑΙΤΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΔΙΚΗΓΟΡΩΝ Β’ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΤΟΥΣ 2019 (77390...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
19:08
11/11/19
Εκδηλώσεις
20:20
08/11/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
16:54
07/11/19
Εκδηλώσεις
11:21
07/11/19
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΟΡΙΚΟΛΟΓΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ Αίθουσα εκδηλώσεων του ΔΣΑ “Μιχ. Επ...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
18:28
05/11/19
Επιστολή με την οποία διαμαρτύρεται έντονα, απέστειλε η Ε.Α.Ν.Δ.Α. προς στον Τηλεοπτικό Σταθμό...
Ανακοινώσεις ΕΑΝΔΑ
08:15
04/11/19
Ένωση Ασκουμένων και Νέων Δικηγόρων Αθηνών               ...